Het realiseren van leegte
Inzicht in de boeddhistische leer van leegte is een voorwaarde om realistisch en zonder angst te kunnen leven en sterven. Leegte betekent niet niet-bestaan. Je zou kunnen denken dat leegte niets-zijn betekent, maar dat is niet zo. Waarvan zijn verschijnselen leeg? Zonder te weten wat er nietig wordt verklaard, kun je de afwezigheid of leegte ervan niet begrijpen. Bekijk het eens zo: Boeddha zei vaak dat alle verschijnselen betrekkelijk zijn omdat ze afhankelijk zijn ontstaan, hetgeen wil zeggen dat hun bestaan afhankelijk is van oorzaken en omstandigheden en van hun eigen bestanddelen. Je lichaam bestaat bijvoorbeeld niet onafhankelijk; het is juist afhankelijk van heel veel oorzaken.
Onderzoek of je lichaam, dat verschijnt alsof het op eigen kracht bestaat, hetzelfde of anders is dan je armen, benen, romp en hoofd. Als het echt bestaat op de manier waarop het verschijnt, zo tastbaar aanwezig, zou het in het licht van het onderzoek of het lichaam één van zijn afzonderlijke onderdelen is, de som van hun delen is of totaal iets anders is, steeds duidelijker moeten worden. Hoe beter je kijkt, des te meer ontdek je dat je het in geen van alle aantreft. Dit gaat op voor alle verschijnselen. Het feit dat je ze in een dergelijk onderzoek niet kunt vinden betekent dat ze niet op eigen kracht bestaan; ze zijn niet gevestigd in zichzelf. Ze bestaan niet inherent, ook al lijken alle verschijningen het tegendeel te bewijzen.
Maar dit wil niet zeggen dat voelende wezens en dingen helemaal niet bestaan. Het is meer zo dat ze gewoon niet bestaan op de manier waarop ze concreet lijken te bestaan. Als je goed onderzoekt en mediteert zul je de harmonie inzien tussen het feitelijk verschijnen van mensen en dingen en hun leegte van inherent bestaan. Zonder dit inzicht lijken leegte en verschijnen elkaar uit te sluiten.
Alle verschijnselen - oorzaken en gevolgen, instrumenten en handelingen, goed en slecht - bestaan slechts conventioneel; zij ontstaan afhankelijk. Omdat verschijnselen voor hun bestaan afhankelijk zijn van andere factoren, zijn ze niet onafhankelijk.
Deze afwezigheid van onafhankelijkheid - of leegte van inherent bestaan - is hun ultieme waarheid. Dit doorgronden is wijsheid.
De fundamentele oorzaak van lijden is onwetendheid - de onterechte idee dat levende wezens en objecten inherent bestaan.
Aan alle onvolmaakte bewustzijnstoestanden ligt deze vergissing ten grondslag. Een belangrijk doel van het spirituele pad is om met behulp van inzicht onwetendheid tegen te gaan en weg te nemen. Een wijs bewustzijn, gegrond in werkelijkheid, begrijpt dat levende wezens en andere verschijnselen niet inherent bestaan.
Dat is het inzicht in leegte.
Voorheen trok ik de manier waarop voelende wezens en objecten aan ons verschijnen niet in twijfel. Ik liet die verschijning voor wat ze was en beschouwde de ontkenning van inherent bestaan als iets wat het fundamentele, conventionele verschijnen oversteeg.